Kalorimetre seçiminde önce nominal debi (qp) belirlenir; DN çapı bu debinin sonucudur, yalnızca mevcut borunun çapına bakılarak seçilmez.
Bir daireye ya da bina girişine kalorimetre alınırken en sık yapılan hata, mevcut boru çapına bakıp "DN20 boru var, DN20 sayaç alalım" demektir. Ölçü aletinin boyutunu tesisatın çapı değil, o hattan geçecek debi belirler. Bu yazı sıralamayı doğru kurmak için yazıldı: yükten debiye, debiden qp'ye, qp'den DN'ye.
qp, qi ve qs: sayacın üç debi sınırı
Kalorimetre etiketinde üç debi değeri bulunur. Bunlar pazarlama terimi değil, ölçü aleti mevzuatının tanımladığı sınırlardır ve üçü birden sayacın nerede doğru ölçtüğünü söyler.
| Sembol | Adı | Ne anlama gelir |
|---|---|---|
| qi | Alt debi sınırı | Sayacın, izin verilen hata sınırları aşılmadan çalıştığı en düşük debi. Bunun altında ölçüm garanti edilmez. |
| qp | Sürekli (nominal) debi | Sayacın hata sınırları aşılmadan sürekli çalışabildiği en yüksek debi. Seçim bu değer üzerinden yapılır. |
| qs | Üst debi sınırı | Yalnızca kısa süreli çalışılabilen en yüksek debi (günde 1 saatten ve yılda 200 saatten az). |
Üç tanım da OIML R 75-1'in 5.3 maddesinden gelir; bu metin ısı sayaçları için hazırlanmış uluslararası bir tavsiyedir ve EN 1434-1 ile aynı kaynağı paylaşır. Sayacın etiketinde ayrıca Ps (üst ısıl güç sınırı) ve sıcaklık farkı sınırları (Δθmin, Δθmax) de bulunur.
Yükten debiye: seçimin tek formülü
Kalorimetre, geçen suyun hacmini sıcaklık farkıyla çarpıp bir katsayıyla enerjiye çevirir. Aynı bağıntıyı tersine çevirince boyutlandırma formülü çıkar:
qp ≥ Isıl yük (kW) ÷ (k × Δθ)
Burada Δθ tasarım sıcaklık farkı (K), k ise suyun ısı katsayısıdır. OIML R 75-1'in A ekindeki tablo, 70/30 °C ve 16 bar için bu katsayıyı 4,0874 ve 4,1621 MJ/(m³·K) olarak verir; kilovatsaate çevrilince yaklaşık 1,14–1,16 kWh/(m³·K) eder. Pratikte 1,16 ile çalışmak yeterlidir.
Örnek hesap. Isıtma yükü 8 kW olan, tasarım sıcaklık farkı 20 K seçilmiş bir daire için:
qp ≥ 8 ÷ (1,16 × 20) = 0,345 m³/h
Bu rakamın üstündeki ilk standart değer olan qp 0,6 m³/h seçilir. Buradaki 8 kW ve 20 K temsilî değerlerdir; gerçek yük binanın projesinden ya da ısı kaybı hesabından gelir. Daire yükünün nasıl çıkarıldığını anlatan ayrıntılı hesap kat istasyonu kapasitesi hesaplama sayfasındadır.
DN–qp eşleşmesi üreticinin belgesinden okunur
Bir qp değerine hangi DN'nin karşılık geldiği üretici katalogunda sabittir. Aşağıdaki değerler iki üreticinin yayımladığı teknik belgelerden alınmıştır ve gövde boyları da dâhildir — çünkü sayaç dolaba fiziksel olarak sığmak zorundadır.
| DN | qp (m³/h) | qs (m³/h) | Gövde boyu | Bağlantı | Ps (kW) |
|---|---|---|---|---|---|
| DN15 | 0,6 veya 1,5 | 1,2 / 3,0 | 110 mm | G3/4" | 261 |
| DN20 | 2,5 | 5,0 | 130 mm | G1" | 435 |
| DN25 | 3,5 | 7,0 | 160 mm | G1 1/4" | 610 |
| DN32 | 6,0 | 12,0 | 180 mm | G1 1/2" | 1046 |
| DN40 | 10 | 20 | 200 mm | G2" | 1743 |
| DN50 | 15 | 30 | 200 mm | Flanşlı | 2612 |
| DN65 | 25 | 50 | 200 mm | Flanşlı | 4354 |
| DN80 | 40 | 80 | 225 mm | Flanşlı | 6967 |
| DN100 | 60 | 120 | 250 mm | Flanşlı | 10450 |
Tabloda iki düzenlilik göze çarpar: qs değeri qp'nin iki katıdır ve Ps değerleri, qs ile Δθmax’ın (75 K) çarpımından yukarıdaki k katsayısıyla çıkar. Yani üreticinin kW sütunu da aynı formülün ürünüdür.
Asıl karar DN'de değil, qp:qi oranında
Bu, teklif alırken en çok atlanan noktadır. Aynı DN ve aynı qp değerine sahip iki sayaç, farklı qi değerleriyle sipariş edilebilir. Oran ne kadar geniş olursa sayaç o kadar düşük debide ölçmeye devam eder.
| qp (m³/h) | qi seçenekleri (m³/h) | qp:qi oranı |
|---|---|---|
| 0,6 | 0,006 / 0,012 / 0,024 | 100 / 50 / 25 |
| 1,5 | 0,015 / 0,030 / 0,060 | 100 / 50 / 25 |
| 2,5 | 0,025 / 0,050 / 0,100 | 100 / 50 / 25 |
OIML R 75-1 madde 7.2, qp:qi oranının yalnızca 10, 25, 50, 100 veya 250 olabileceğini söyler. Neden önemli olduğunu yukarıdaki örnek üzerinden görmek kolaydır: 8 kW'lık daire kışın sürekli tam yükte çalışmaz. Yükün beşte birine düştüğü bir günde debi 0,069 m³/h olur.
- qp 0,6 / qi 0,006 seçilmişse: 0,069 debisi alt sınırın çok üstündedir, sayaç ölçmeye devam eder.
- Gereğinden büyük qp 2,5 / qi 0,100 seçilmişse: 0,069 debisi qi'nin altına düşer; o saatlerdeki tüketim için doğru ölçüm garanti edilmez.
Kalorimetreyi büyük seçmek "garantili" değil, tam tersine risklidir: fatura döneminin büyük kısmını oluşturan kısmi yük saatleri ölçüm aralığının dışında kalabilir. Hata payının debiyle nasıl değiştiğini ayrıntılı görmek isteyenler için ölçüm doğruluğu ayrı bir konudur; cihaz tipi tercihini ise mekanik kalorimetre mi ultrasonik kalorimetre mi yazısı karşılaştırıyor.
Çap kararını etkileyen iki fiziksel kısıt
Gövde boyu ve dolap. Kolektör dolabı çoğu dairede dar olduğundan, doğru qp'ye karşılık gelen gövde boyunun dolaba sığıp sığmadığı montajdan önce ölçülmelidir. Bağlantı şekli ve şema ayrıntısı için kalorimetre montajı ve bağlantı şeması sayfasına bakabilirsiniz.
Basınç kaybı. Sayaç hatta bir direnç ekler. Üreticiler bu kaybı qp debisindeki değerle bildirir; incelediğimiz belgelerde qp'de basınç kaybı 0,25 bar ile sınırlanmış, üst sınır ise 0,63 bar olarak verilmiştir. Çapı küçülttükçe basınç kaybı büyür; bu yüzden qp'yi hesabın altına çekmek de doğru değildir. Daireler arasındaki basınç farkının nasıl dengelendiğini fark basınç vanası yazısında anlattık.
İncelediğimiz iki ultrasonik kalorimetrenin belgeleri düz boru konusunda nettir: cihazlar ölçü aletleri mevzuatı ve EN 1434 için ne düz giriş ne düz çıkış gerektirir. Buna rağmen akışın düzgünleşmesi için sayaç öncesinde 10×DN, sonrasında 5×DN düz boru tavsiye edilir; sayaç bir vananın hemen ardına ya da pompanın hemen önüne veya arkasına konmamalıdır.
Boyutlandırma için hangi bilgiler gerekir
Doğru boyutlandırma için satıcının bilmesi gerekenler kısadır: dairenin ya da hattın ısıtma yükü (kW), tasarım gidiş/dönüş sıcaklıkları, mevcut boru çapı ve dolaptaki kullanılabilir boy, sayacın gidişe mi dönüşe mi takılacağı, haberleşme ihtiyacı ve soğutma da ölçülecekse bu talep. Maliyet kalemlerinin tamamını kalorimetre fiyatını ne belirler yazısı ayrıca ele alıyor.
Nortek Enerji olarak kalorimetre ve ısı pay ölçer montajını yapıyor, kurulan cihazların okunmasını ve paylaştırmasını üstleniyoruz. Seçim aşamasında bina projesine göre qp ve DN önerisi çıkarmak için bize 0505 059 88 58 numarasından ulaşabilirsiniz; okuma tarafındaki kapsam kalorimetre okuma sayfasında.
Cihazlarımızı m-bus.com.tr adresinden inceleyebilirsiniz; uzaktan anlık sayaç okuma için EnerjiPay platformumuzu kullanabilirsiniz.
Sıkça sorulan sorular
Boru çapım DN20 ise kalorimetrem de DN20 mi olmalı?
Zorunlu değildir. Sayacın çapı hattan geçecek debiye göre seçilir; boru çapı genellikle daha büyüktür çünkü tesisat basınç kaybına göre boyutlandırılır. Hesaplanan qp daha küçük bir DN'ye denk geliyorsa sayaç redüksiyonla küçük çapta takılır.
Kalorimetreyi bir ölçü büyük almak zarar verir mi?
Evet, verebilir. Büyük qp seçildiğinde alt debi sınırı qi de yükselir. Kısmi yükte çalışan bir dairede debi bu sınırın altına düşerse o saatlerdeki tüketimin doğru ölçülmesi garanti edilmez ve fatura eksik çıkabilir.
qp ile qs arasındaki fark nedir?
qp, sayacın sürekli çalışabildiği en yüksek debidir. qs ise yalnızca kısa süreli aşımlar için tanımlanmıştır: günde 1 saatten ve yılda 200 saatten az. Seçim daima qp üzerinden yapılır, qs bir emniyet payıdır.
Nominal debiyi bilmiyorum, hangi bilgiyle hesaplanır?
İki bilgi yeterlidir: dairenin ya da hattın ısıtma yükü ve tasarım sıcaklık farkı. qp, yükün bu farkla ve suyun ısı katsayısıyla bölünmesinden çıkar. Yük değeri bina projesinde ya da ısı kaybı hesabında yer alır.
Aynı çapta iki sayaç arasındaki fark ne olabilir?
En önemli fark qp:qi oranıdır. Aynı DN ve aynı qp değerine sahip iki cihaz, farklı alt debi sınırlarıyla üretilebilir. Oran ne kadar genişse sayaç o kadar düşük debide ölçmeye devam eder.
.