M-Bus master kapasitesini sayaç adedi değil yük birimi belirler: hattaki her cihaz bekleme hâlinde 1,5 mA'lik bir ya da birkaç yük birimi akım çeker.
Bu yazı kapasite hesabını adım adım anlatıyor: yük birimi neyi ölçer, sayaç adedinden yük toplamına nasıl geçilir, hat akımı uzun kollarda neyi değiştirir ve büyük bir sitede tek cihaz yerine birkaç M-Bus converter ne zaman daha doğru olur. Arayüzlerin (USB, Bluetooth, Wi-Fi, GSM) genel karşılaştırması sayaç okuma cihazları sayfasında; adres planı, baud hızı ve kablo uzunluğu ise M-Bus hattında adres atama ve hat uzunluğu yazısında ayrıca ele alındı.
Yük birimi (UL) ve sayaç sayısı
M-Bus hattında enerjiyi master verir. Sayaçlar hattan sürekli küçük bir akım çeker ve bu akım standartta yük birimi (unit load, kısaca UL) ile ifade edilir. EN 13757-2'ye dayanan M-Bus dokümantasyonunda bir yük birimi 1,5 mA olarak tanımlanır. Cihazların çoğu tek yük birimi çeker; bazı cihazlar ise iki ya da daha fazla birim çekecek şekilde tasarlanır ve bu değer cihazın teknik föyünde yazar.
Buradan çıkan ilk kural basittir: master'ın göreceği şey daire sayısı değil, hattaki cihaz sayısı ve her cihazın yük birimidir. Örnek olarak her dairesinde bir kalorimetre ve M-Bus çıkışlı bir sıcak su sayacı bulunan 160 daireli bir siteyi düşünün. Daire sayısı 160'tır, ama hatta 320 cihaz vardır. Bu cihazların hepsi tek yük birimiyse bekleme akımı yaklaşık 320 × 1,5 mA = 480 mA eder. Cihazlardan biri föyünde iki birim yazıyorsa o cihaz hesaba iki kez girer.
Hesabı yaparken üç kaynağa bakılır:
- Sayaç envanteri. Bağımsız bölüm başına kaç M-Bus'lı cihaz olduğu: kalorimetre, sıcak su ve soğuk su sayacı, varsa ısı pay ölçer toplayıcısı.
- Teknik föy. Her model için yük birimi değeri. Föyde yazmıyorsa üreticiden ya da tedarikçiden istenir; tahminle geçilmez.
- Büyüme payı. Sonradan eklenecek dükkân, ortak alan sayacı ya da M-Bus çıkışlı modele geçen su sayaçları. Kapasitenin sınırına dayanmış bir hat bu eklemeleri kaldırmaz.
Bekleme akımı ile cevap akımı neden ayrı hesaplanır
Yük birimi yalnızca cihazların boşta çektiği akımı anlatır. Bir sayaç master'ın sorusuna cevap verirken çektiği akımı artırır; dokümantasyonda bu artış 11-20 mA aralığında verilir. Master cevabı bu akım artışından okur.
Normal okumada aynı anda tek bir sayaç cevap verdiği için bu ek akım bir kez hesaba girer. Durum, birden fazla cihazın aynı anda cevap verdiği hâllerde değişir: örneğin ikincil adresle tarama yapılırken ya da iki cihaz aynı birincil adresi taşıyorsa. Bu çakışmada cevap akımları üst üste biner. Kapasitenin sınırında çalışan bir master'da bu anlık yükselme aşırı akım uyarısına dönüşebilir. Bu yüzden kapasite hesabında bekleme akımının üstünde her zaman bir pay bırakılır.
Hat akımı ve uzun hatlar
Kablo da hesabın parçasıdır. Hattan geçen akım kablonun direncinden geçerken gerilim düşümü oluşturur ve bu düşüm, akım büyüdükçe ve kol uzadıkça artar. Sonuçta master'a yakın cihazlar rahat çalışırken en uzun kolun ucundaki cihazlar daha düşük gerilim görür. Önce cevapları bozulur, sonra okunmamaya başlarlar.
Pratikte bunun anlamı şudur: kapasite ve hat uzunluğu birbirinden bağımsız iki rakam değildir. Az cihazlı bir hat uzun bir kolu kaldırabilir. Çok cihazlı bir hatta ise aynı uzunluk sınıra daha erken yaklaşır, çünkü kablodan geçen akım daha büyüktür. Bir master'ın sayaç kapasitesi ile desteklediği hat uzunluğu ayrı ayrı yazılır; ikisinin birden sınırda olduğu kurulum en zayıf senaryodur ve hesapla doğrulanır.
Bu yüzden kapasite kararında yük, bütün hat için tek bir toplam olarak değil, kol kol değerlendirilir. Cihazların büyük kısmı tek bir uzun kolda toplanmışsa o kol bölünür ya da master kollara daha dengeli dağıtım yapabileceği bir noktaya taşınır. Kablo kesiti ve metre hesabının ayrıntıları yukarıda bağlantısını verdiğimiz hat uzunluğu yazısında.
Adres alanı: akım sınırından ayrı ikinci bir sınır
Birincil adresleme 1 ile 250 arasında adres verir. Bu, akımdan bağımsız ikinci bir sınırdır ve kapasitesi 250'nin üstünde olan bir master'da önem kazanır. Tek bir hatta 250'den fazla cihaz varsa hepsine benzersiz birincil adres verilemez; bu durumda cihazlar ikincil adresle, yani her cihaza özgü kimlik numarasıyla okunur.
İkincil adres kullanmak bir sorun değildir, ama okuma programının ve devreye alma dosyasının buna göre hazırlanmasını gerektirir. Kurulumdan önce sorulacak soru şudur: hattaki cihaz sayısı birincil adres alanına sığıyor mu, sığmıyorsa okuma ikincil adresle mi yapılacak, yoksa cihazlar birden fazla master'a mı bölünecek?
Büyük sitede birden fazla master
Kapasitesi yeten tek bir master her zaman doğru seçim değildir. Bloklardan oluşan büyük bir sitede cihaz sayısı tek bir master'ın kapasitesine sığsa bile birkaç master kurmanın üç gerekçesi olabilir:
- Arızanın etkisini daraltmak. Tek master'lı bir sitede hattaki bir kısa devre ya da cihazın beslemesinin kesilmesi bütün siteyi okunmaz bırakır. Blok başına bir master'da aynı arıza yalnız o bloğu etkiler.
- Kabloyu kısaltmak. Bloklar arasında uzun bir ana hat çekmek yerine her bloğun kendi kazan dairesinde ya da tesisat şaftında duran bir master, en uzun kolu doğal olarak kısaltır.
- Teşhisi kolaylaştırmak. Okunmayan cihaz listesi blok bazında geldiğinde sorunun yeri ilk bakışta daralır.
Birden fazla master, birden fazla okuma anlamına gelmez. Cihazlar aynı okuma programına tanımlanır ve dönem sonunda site tek bir gider paylaşım dosyasıyla kapanır. Burada dikkat edilecek tek konu kayıt düzenidir: hangi bloğun hangi master'a bağlı olduğu, her master'ın konumu ve besleme kaynağı devreye alma dosyasına yazılır.
Kapasiteye göre USB, GSM ya da Wi-Fi seçimi
Nortek'in ürettiği USB, Bluetooth, Wi-Fi ve GSM M-Bus master modelleri m-bus.com.tr ürün kataloğunda 250, 500 ve 1000 sayaç kapasiteli sürümler olarak listelenir ve 2000 metreye kadar hat desteği verir. Yani kapasite kademesi arayüzden bağımsızdır: önce cihaz sayısına göre kademe seçilir, sonra arayüz okumanın nereden yapılacağına göre belirlenir.
Arayüz kararı, master sayısıyla birlikte düşünüldüğünde netleşir:
- USB. Okuma, master'a kabloyla bağlanan bir bilgisayardan yapılır. Tek master'lı bir binada yalın ve ekonomik çözümdür. Birkaç bloğa dağılmış master'larda ise her dönem her master'ın başına gitmek gerekir.
- Wi-Fi. Her master'ın durduğu noktada binanın ağına güvenilir bir erişim varsa uzaktan okuma ek abonelik gerektirmeden kurulur. Bloklara dağılmış master'larda ağın her bloğa ulaştığı önceden doğrulanır.
- GSM. Her master kendi mobil bağlantısını taşır; internet altyapısı olmayan ya da dağınık bloklu sitelerde en az bağımlı seçenektir. Master sayısı kadar hat yönetileceği hesaba katılır. Hat ve kapsama tarafını GSM ile uzaktan sayaç okuma yazısında anlattık.
Karma kurulum da mümkündür: merkeze yakın blokta USB, uzak bloklarda GSM gibi. Kablosuz sayaçlı binalarda ise kablolu master'ın yerini RF okuma alır; o yöntemin bütünü wireless M-Bus sayaç okuma sayfasında.
Kapasite planlamasında destek
Nortek Enerji, GSM, Wi-Fi, USB ve Bluetooth M-Bus master cihazlarının üreticisidir. T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'ndan yetkili bir firmadır (yetki belgesi no: 205) ve ISO 9001 kalite yönetim sistemi belgesine sahiptir (belge no Q936647525). Cihazlarımızı m-bus.com.tr adresinden inceleyebilirsiniz; uzaktan anlık sayaç okuma için EnerjiPay platformumuzu kullanabilirsiniz.
Daire sayısını, blok düzenini ve sayaç modellerini iletin; yük hesabını, master sayısını ve yerleşimini birlikte çıkaralım: 0505 059 88 58 · iletişim sayfası
Sık sorulan sorular
M-Bus'ta yük birimi (UL) ne demektir?
Yük birimi, bir M-Bus cihazının hattan boşta çektiği akımın ölçüsüdür ve 1,5 mA olarak tanımlanır. Cihazların çoğu tek yük birimi çeker; bazıları birden fazla birim çeker. Master'ın kapasitesi bu birimlerin toplamını ve hattın kaybını karşılayabilmelidir.
Bir sayacın kaç yük birimi çektiği nereden öğrenilir?
Değer sayacın ya da modülün teknik föyünde yazar. Föyde bulunmuyorsa üreticiden veya tedarikçiden istenir. Kapasite hesabı varsayımla değil, hattaki her modelin föy değeriyle yapılır.
Daire sayısı kapasite hesabı için yeterli mi?
Yeterli değildir. Master daireleri değil hattaki cihazları görür. Her dairede bir kalorimetre ve bir M-Bus'lı su sayacı varsa cihaz sayısı daire sayısının iki katıdır; birden fazla yük birimi çeken cihazlar da hesaba o kadar kez girer.
Hatta 250'den fazla cihaz varsa birincil adresler yeter mi?
Yetmez. Birincil adres alanı 1 ile 250 arasındadır. Bu sayının üstündeki bir hatta cihazlar her cihaza özgü ikincil adresle okunur ya da cihazlar birden fazla master'a bölünür.
Kapasitesi yeten tek master varken neden birkaç master kurulur?
Arızanın etkisini daraltmak, kabloyu kısaltmak ve teşhisi kolaylaştırmak için. Blok başına bir master kurulan sitede bir hattaki kısa devre yalnız o bloğu etkiler; cihazların hepsi yine aynı okuma programında toplanır ve site tek dosyayla kapanır.
.